درباره مشروطه2

 

                      جای خالی ((آموزش))

 

((آموزش سنگ بنای نو سازی اجتماعی است...به یاری آ ن می توان به هر کاری پرداخت ودرهمه موارد٬همه چیز راازنوآغاز کرد))١

 

ازمیان انبوه "اشاره"ها و"نشانه "های باقیمانده از عصر مشروطه ٬یکی نامه ای است که ناصرالملک روشنفکرودانشمند درباری!آن دوره به تحریک عین الدوله درپاسخ به استبدادستیزی

آیت اله طباطبایی به وی نگاشت وبه نوعی سعی درتبیین این امربرای او نمود که "مشروطه برای ایران هنوزرود است ومی باید کنون رابفزونی دبستانها کوشید"و به این گونه ((مردم رابرای مشروطه خواهی آماده گردانید)).

فارغ از هر نوع "نیت خوانی "وتعبیراتی از جنس کسروی (درکتاب تاریخ مشروطه ایران) که این نامه رانوعی " بدخواهی دررخت دوراندیشی "می دانست ٬نکات اشاره شده دراین نامه بالنسبه مبسوط درنوع خود جالب توجه بود چه آنکه٬حوادث سالهای آتی مشروطه نشان داد که "ناآگاهی توده"درکنار"کج فهمی "روشنفکران به معجونی بدل گردید که پیشگویی ناصرالملک راتعبیر کردامری که کسروی درفصل "جستجویی ازحال مردم"درریشه یابی علل ناکامی های مشروطه

(درکتاب مذکور)به آن صراحتا اشاره می کند.

اگر "عدالتخواهی "را اولین ومهمترین خواست جنبش مشروطه خواهی قلمداد کنیم بی تردید می باید نوعی "سوسیالیسم انقلابی عوامانه"راالگوی غالب این جریان به شمارآوریم .الگویی که براننگیختن توده ها رامهمترین رسالت خود می دانست ٬بی آنکه٬بتواند حداقلی از"فهم مشترک" رامیان این توده به پا خواسته درپی گیری مطالباتشان بوجود آوردوبه تعبیر کسروی:

((آن شور وسهش (حس) که درمردم پدید آمده بود اگربا آگاهیهای سودمندی درباره زندگی توده ای وکشورداری واین زمینه ها توام می گردید بزودی خاموشی نیافتی وبا فریبکاریها[ ...]کینه بامشروطه وآزادی جای آنها رانگرفتی.))

اگر "مدرسه وآموزش"رابه تعبیر ژرژبوردو(درکتاب لیبرالیسم)ابزار اصلی لیبرالیسم درایجاد نوعی خودآگاهی جمعی وچنانکه درعبارت نخستین آمد٬(سنگ بنای نوسازی اجتماعی)قلمداد کنیم بی شک ناصرالملک رافارغ از انگیزه ها باید مروج این ایده دربرابرروشنفکران عدالتخواه توده محور آنروز بپذیریم .

روشنفکرانی که قسمی ازآنها ازمشروطه "رواج شریعت "راطلب می نمود وقسمی "ناسیونالیسم" ومیهن دوستی را٬از آن استنباط می کرد وتوده ای که با "انجمن بازیهای "خاص خود٬مشروطه رابه ((مبارزه با باده خواری وریش تراشی)) (انجمن همت آبادی ها)وعنایت به لایحه های!!آبکی خودفرو می کاست.

شاید اگر به ((فزونی دبستانها))و((گسترش انتشارروزنامه ها))به اندازه "لشکرکشی ها"وشورش های جمعی درآن برهه التفات می گردید امروز یک سده پس از آن دوران "دربرهمان پاشنه"نمی گردید وضرورت کنکاش از "علل ناکامی های ایرانیان "بیهوده بود!!

 

 

درشرق

بالاخره مقاله ام درباره مشروطه در شرق چاپ شد یه حس خوبی دارم..

 

http://www.sharghnewspaper.com/850330/html/mashroteh.htm

درباره باز نشسته کردن اساتید

 

 

                          همچنان با "چراغ خاموش"

 

 

 

"موج بازنشسته کردن اساتید علوم انسانی" (به تعبیر شرق)را می توان یکی از جدیدترین مهرورزی های دولت کریمه!!عدالت محور قلمداد کرد.

مهرورزیی که "خزنده "ترازانقلاب فرهنگی نخستین سالهای دهه 60 ٬گامی دیگر به الگوبرداری   از اقدامات آن سالها نزدیک گردیده است با این تفاوت که دایره خودیها این بار تنگ ترازآن سالها گریبانگیر اساتیدی گردیده که درهرحال ازتیغ تیز حذف "دگر اندیشان"دراین سالها درامان مانده است.

دراوج فضای باز سیاسی !!سالهای نخست اصلاحات طنزی بالنسبه جدی درمیان دانشجویان اترویج گردیده بود که مضمون آن حاوی این نکته بود که :این دوردادن ها به دانشجویان وباز کردن فضا واساسا برآمدن خاتمی حربه ای درجهت شناسایی مخالفین وحذف کامل آنهاست.

فارغ از اینکه این ایده تا چه حد ناشی از ذهن "توطئه انگار " جماعت ایرانی است می توان حذف چهره های شناخته شده این سالها رابا قرائت فوق تاویل کرد.

احمدی نژاد نشان داد که فارغ از هیاهوهای مرسوم ژورنالیستی ٬مصمم به پی گیری سیاست حذف می باشد ودراین میان نیازی به ژست گرفتن نیز نداردچه آنکه او دریافته که توفیقات یکی دوسال اخیر احزاب حامی وی نیز ناشی از "حرکی خزنده با چراغ خاموش"بوده است.

شاید تعطیلی روزنامه های مخالف ووادار کردن اندک نشریات به خود سانسوری که می توانستند دیده بانان جامعه آزاد باشند این مجال رابرای او وهمفکرانش درپی گیری ایده های آنان فراهم آورده است.دراین میان توسل به شعارهای پوپولیستی وعوام فریبانه درنوع خود مشروعیت لازم رانیز دراین مانورهای زیر زمینی فراهم می آورد .

بازنشسته کردن اجباری اساتید بااتکا به ظاهر عوام فریبانه حمایت از اساتید جوان الگوی نخ نما شده ای از این سیاست می باشد.

درباره مجموعه جوانمرگنامه /بخش دوم

"هنرمندی که عصیان گر نباشد مفت نمی ارزد"  شاملو

۳ ازروایت فوق که درحقیقت یک چارت کلی از نگاه شاعربه فلسفه زیستن است ٬که بگذریم دربررسی سبک های بکاررفته درمجموعه ٬ آمیخته  از غزل ٬مثنوی ٬دوبیتی ها وحتی شعرهای نیمایی درپیشروی ما قرار دارد.

اگر غزل رابه عنوان سبک اصلی شاعر ٬یک تجربه کاملا موفق به حساب آوریم ٬تجربه شاعر دراین "نیمایی سرایی "ها رامی باید ناموفق ارزیابی نمود.

تصنعی بودن بواسطه بهره گیری از ترکیبات کلیشه ای "خرمن معرفت"٬"گلبرگ غزل" و...درکنارالفاظی نظیر"مثل" "ارچه" "همهء" .. .که سعی درپرکردن وزن کارداند ساختاری نامتجانس رابرای مخاطب تداعی می کند.بی تردید اصرار بربهره گرفتن ازاین چند شعر دراین مجموعه نوعی کج سلیقگی بوده است.

این امر بویژه درشعر "بوی طاعون" ٬جائیکه شاعرسعی دربهره گیری اززبان عامیانه دارد٬بیشتر نامطلوبی خود راعرضه می کند.

"موزون اندیشی" به عنوان جفت جدایی ناپذیر اندیشه های موزون درکارشاعرازچنان محوریتی برخورداراست که بی اغراق سعی درکم رنگ کردن یا حذف آن (وزن)به دست اندازی شعر وناموزونی درحوزه اندیشه اثرنیز منجر می گردد.به گونه ای که هنرشاعر درساده حرف زدن وپرهیز از"اداهای روشنفکرانه" درکناربکارگیری ازفلسفه خاص خود٬دراین سبک(نیمایی)به ضد خودش بدل می گردد.

 

4 دوبیتی های این مجموعه درعین کمیت قابل ملاحظه از کیفیتی درخوربرخوردارند .دوبیتی هایی که بخشی از آنرا می باید "سوگ سروده "های شاعر به حساب آورد که با تداعی "همذات پنداری" درمخاطب اثرگذاری قابل ملاحظه ای دارد:

                                           خداوندا!برایم کس بیاور

                                          برایم ترمه واطلس بیاور

                                          خیانت درامانت کارزشتی است

                                          خدایا مادرم راپس بیاور                     ص11

 

وبخشی که به تاسی ازسایر کارهای شاعر "فلسفه خاص" اورابه تصویر می کشد

 

                                             وقتی آفت به باغ می افتد

                                              مرددرباتلاق می افتد

                                             زندگی مرگ نابهنگامی است

                                             ناگهان اتفاق می افتد                                ص19

 

بهره گیری مناسب ازتمثیل ها وترکیبات ملموس وحتی "ناسزاهای"مرسوم عامه٬امکان تماس نزدیکتر بامخاطب رافراهم می آوردبی آنکه به تنزل اثر وعوام زدگی آن منجرگردد:

 

                                گفتم:دل من فقط تورا می پاید

                                ازسوی توهم عنایتی می باید

                                توهم به "زبان بی زبانی"گفتی:

                                ای "بی همه چیز"ازتوبدم می آید

                                      

                                         ٭٭٭٭٭٭٭

                                مریم!سرعشق بی کلاه است این بار

                                عیسای تو میوه گناه است این بار

                               نومیدی من عجیب نومیدانه است

                                پایان شب سیه ٬سیاه است این بار

 

شناختن "ظرفیت "های دوبیتی درکنار آگاهی به "محدودیتهای"آن به اثرشاعرچنان قوتی می بخشد که مخاطب ازپس هریک ازاین دو بیتی ها با"ضربه پتکی"به خود می آیدلذتی مازوخیتستی(لذت درد!!) راتجربه می کند:

 

                           ما مثل صراط عشق٬دیوار شدیم

                           مانند خودت پوچ وولنگارشدیم

                           "حق"گرم شمارش غلط هایش بود

                           ما نیز به اشتباه تکرارشدیم

5 اگر "تشخص زبانی"رابه عنوان درجه ای ازتکامل شاعر به حساب آوریم بی اغراق "یاغی"ازاین تشخص برخوردار است.زبانی که اگرچه منحصر به فردنیست امادرپیوند با"عصیان" و"نیست انگاری"شاعر به خلق موقعیتهایی خاص بدل می گردد.زبانی که "آشنایی زدایی"و"تمثیل"جزء جدایی ناپذیر آن به شمار می رود

 

زبانی که"مرگ"٬"عزرائیل"٬"فاجعه"٬"دیوار"٬"هیچ"٬"پوچ"و"سقوط"...ازبسامدی قابل ملاحظه درآن برخوردارند .واژگانی که ناخواسته "اضطرابی کافکایی"راخلق می کنند .

شایداین پویایی زبان شاعر است که این امکان رابرای او فراهم می کند که زمخت ترین ترکیبات رادرخدمت شعر به کار گیرد .به کاربردن کلماتی نظیر"کلاغدان"٬"جهان بینی"٬"دژخیم" وترکیباتی ازاین دست تنها به مدد هنر شاعر این چنین "خوش نشین "می افتد.

 

6 نوع نگاه خاص شاعر به مقوله "عشق"نیز درنوع خود منحصر به فرد می باشد .درشرایطی که بوی تعفن کلیشه دراکثریت آثارشاعران موفق دراین  حوزه موج می زند نوع نگاه شاعر دراین مجموعه منحصر بفرد می باشد:

 

                                           عشق ٬چشمان به دردوخته ای می خواهد

                                           همچنین یوسف نفروخته ای می خواهد

                                           چاره ای نیست اگربدقلق افتادرفیق

                                           عشق معشوق پدرسوخته ای می خواهد

                                               

                                                         ٭٭٭٭٭٭ 

 

                                    حسن لیلی اشتباه قیس بود

                                   ورنه آهو هم الاغ مضحکی است

                                   درس اول عاشق ومعشوق وعشق

                                   چه جناس وانشقاق مضحکی است

 

7 اگر سخن شاعر وجان کلام اوراچنان که خودش می گوید "عصیان"و"فریاد"بدانیم عصیانهای اورامی توان درچند گونه تقسیم بندی کرد:

 

نخست ؛عصیان های فلسفی:

عصیانهایی که فلسفه "زیستن"و"معاد"رابه چالش می کشد ودرنوع خوددرخورتوجه می باشد.عصیانی که با استهزائ ((تقدسات ایدئولوژیک زده))آغاز می کند:

                                      کسانی که از من توراوام کردند

                                      به پس دادنت دیر اقدام کردند

                                      رسولان بی دفتر ودستک ووحی

                                      به تو آیه های یأس الهام کردند

                                         

ودگرگونه زیستن راطلب می کند:

                                             درزمین شر به پا کن وخوش باش                                                     

                                             مثل من ادعا وکن وخوش باش

                                             فرض رکن که زمین علفزار است

                                            مثل یک بز چرا کن وخوش باش

 

چراکه او "به آنسوی دیوار" سرک کشیده وبه هیچ بودن "معاد" ایمان آورده است:

 

                                           پشت دیوار هیچ چیزی نیست

                                           جزبچرخ وبپیچ چیزی نیست

وفهمیده که پشت دیوار "کدخدا " مرده است:(انگاره های نیچه ای)

   

                                     پشت دیوار خنجر وگرده است

                                     پشت دیوار کدخدا مرده است

 

وبی عدالتی آن درامتداد "نامردیهای"این دنیا است:

 

                         پشت دیوارزندگی کافی است

                          پشت دیوارهی بی انصافی است          

 

وپس از پی بردن به استمرار بی عدالتی ها:

                      

                                    چشمش دچار سانحه اشک می شود

                                    وقتی سرک به آن وردیوارمی کشد

 

دوم؛ عصیانهای اجتماعی:

عصیانی که بی اعتمادی وخیانت تم اصلی آن است :

 

                                دلم پراست ازاین روزگاربس نامرد

                                ازاین شبان تهی ٬روزهای خیلی پوچ

                                             

                                                   ٭٭٭٭٭                 

                                    بیا وبا من یک لاقبا جنایت کن!

                                به من که سخت دچارتوام خیانت کن!

 

ودرمحدود کارهای مجموعه به پهلو زدن به مسائل سیاسی واجتماعی نزدیک می شود:

 

                                        چشم ودل پاکترین قوم جهانند اینها

                                         شاه اندیشه وسلطان بیانند اینها

                                         انگ "مادربه خطایی"تن این قوم نزن

                                              خلف سلسله ده پدرانند اینها

 

بی شک اگر ذات هنر رابه تابیر شاملو "عصیان "بدانیم ٬شاعر این مجموعه باظرافتی کم نظیر با "شک کردن" برتمام قطعیتها وبا نیشخندهای فلسفی به این هنر دست می یابد.هنری که فارغ از نسخه پیچی های مرسوم روشنفکرانه وپالوده از اداهای مرسوم زبانی این دسته ٬تنها باآینه گرفتن دربرابراجتماع پاردوکس های آنرا به تصویر می کشدچه آنکه اودریافته ((بیان پیچیده ٬مفاهیم پیچیده وبیان انتزاعی ٬مفاهیم انتزاعی کار فلسفه است))وکار شاعر ((بیان ساده پیچیدگی هاست)).

 

درباره مجموعه شعر "جوانمرگنامه"اثر علی اکبر یاغی تبار/بخش اول

 

                                ادای دین به "یاغی"

 

 

برای من که قریب به یک دهه ازدوران نوجوانی وشروع جوانی ام درشهرستان کوچکی درشمال ایران انباشته ازتجربه هایی ناتمام از آشنایی باشاعرانی از جنس دبیرکرم دخت ٬عالیزاده ورضازاده ورضائیان و... بود ٬انتشار مجموعه شعر جوانمرگنامه "علی یاغی تبار"ازلذتی دوچندان برخوردار است چه آنکه به نوعی تداعی "عصرهای یکشنبه شاعرانه ای "است که نا شاعرانی چون من به لذت همنشینی ها وغزلخوانی های این بزرگان گمنام!!درس وکتاب رابه گوشه ای می افکندیم وپادرکلاس دیگری مینهادیم که اگرچه دبیری ازجنس مدرسه داشت (دبیرکرم دخت) اما بی اغراق لذتی ناگفتنی درکلاسش موج می زند لذتی از "افسون شعر".

این میان آشنایی من با"علی اکبر یاغی تبار"اگرچه دیرهنگام تیرازبقیه شاعران بابلسربود اما سبک خاص شعری ونیزنوع نگاه او به محیط ازجذابیتی خاص برای من برخوردار بود.

"عصیان"به عنوان خصیصه ای ذاتی درنگاه اوازچنان محوریتی برخوردار بود که ناخواسته تجانسی قریب رابه نام شاعر تداعی می کرد.

هرچند درفاصله تصمیم گرفتن به نوشتن این مطلب تا به فعل درآمدن آن به مدد وبلاگ ها ووب سایتهای خوب ادبی اشاراتی به انتشار این مجموعه شد ودوست ناشناخته ام (  http://www.shaeraneha.com/weblog/سیامک بهرام پور                  )درسایت "شاعرانه ها"شرحی درخور برآن نگاشت ٬اماامیددارم که این نوشته بتواند ادای دینی هرچندکوچک به بزرگی چون "علی اکبریاغی تبار"باشد.

 

       

                                                                 ٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭

1 توضیح شاعر مجموعه درجلسه ادبی ٬مبنی براینکه انتخاب شعرها وحتی انتشار آن خارج از اطلاع وهماهنگی باشاعر بودبه نوعی خلع سلاح ازهرگونه نقد برنام مجموعه ونحوه صفحه بندی ونیز کنارهم چیدن نامرتب شعرها منجرمی گردد چه آنکه به روایت شاعر اوهیچ دخل وتصرفی درکار ناشر نداشته است .

بی تردید"جوانمرگنامه"غیرشاعرانه ترین عنوانی است که می توان برمجموعه ای شاعرانه آنهم دراین سطح ادبی انتخاب نمود.اگرچه اصرارشاعر برانتخاب عنوانی که نمایاننده نوع نگاه شاعر درشعرش باشد ٬می خواهد این توجیه رابه مخاطب درپذیرش این نام بقبولاند اما بااینهمه٬ پرداختهای متفاوت شاعر به موضوع مرگ درجای جای شعرها چنان هنرمندانه بود که ازعریان شدگی  دربرخورد بانام مجموعه ٬مخاطب رابی نیاز نماید.

 

2 ازحواشی فوق که بگذریم باقی همه متنی است که پیش روی ماست.متنی که بی اغراق مختصاتی از یک زندگی است.ازتولد تامرگ.مختصاتی که شاعرش سعی درتبیین نقطه به نقطه آن دارد به مدد فلسفه خاص خود .

فلسفه ای که اگرچه ثقیل وفهم ناپذیر نیست اما"هنجارزدایی "ها و"دگرگونه خوانش"های او درآن(فلسفه)مخاطب رامحتاج مروردوباره عادتها وهنجارهای خوگرفته به آن می کند.

چه آنکه برای اوتولد نه یک سرنوشت محتوم بلکه یک "اشتباه"ازجانب خالق است:

                                  

                                    یک روز مرا به روی خاک آوردند

                                    با گریه وبغض وغربتم پروردند

                                    صدروز به فریاد رسا داد زدم

                                    یک روز به اشتباه خلقم کردند          ص66

 

وزندگی "اتفاقی مضحک"٬"مرگی نابهنگام "ومسخره است:

 

                          کفتر دنیای رویای شما                        درنگاه من کلاغ مضحکی است

                          پیش می آید تحمل کن بشر                 "   زندگی" هم اتفاق مضحکی است    ص13

        

 

   

    وقتی آفت به باغ می افتد                        مرددرباتلاق می افتد

زندگی مرگ نابهنگامی است                        ناگهان اتفاق می افتد          ص19

 

                                                                                                                                             وشاعری که دراین نوع زندگی:

                                            تنها به جرم فلسفه "نیست "پرورش

                                           از"هست"ها ملالت بسیار می کشد                     ص72

 

وبااین نگاه "نیست انگارانه" است که به "عدم اقتدا می کند" و از"نبودن "مدد می خواهد:

 

                                    آن وقت می رود که به "عدم "اقتدا کند

                                    مردی که روبروی تو سیگار می کشد

 

                                                        □□□

                                    هیچ دارویی به درد من نخورد

                                   ای "نبودن"تو به فریادم برس

 

زیبایی کار شاعر دراین "دگرگونه خوانی"چرخه تولد تا مرگ نه فقط درحوزه فردیت خویش (فلسفه فردی)بلکه حتی دردوباره خوانی نمادها٬تمثیل ها وداستانهایی است که هریک تاریخی ازروایت ها رابرخود حمل نموده اند وبروباری ایدئولوژیک یافته اند ؛

بی تردید شاهکار مجموعه نیز درچنین فضایی ست که خلق می شود:

 

                                     جنگل ثمر نداشت ٬تبر اختراع شد

                                     شیطان خبرنداشت٬بشر اختراع شد

                                     هابیل ها مزاحم قابیل می شدند

                                      افسانه حقوق بشر اختراع شد               ص16

                                                                                                                                                        " آشنایی زدایی" به عنوان تم اصلی کارهای یاغی تبار دراینگونه روایت ها موج می زند:

                                   

                                   ابلیس قبل آدم از اوپرده ها درید

                                   افسانه بکارت حوا دروغ بود

 

   جائیکه حتی به حوزه "زبان" نیز سرایت می کند ودریکی دیگر ازکارهای موفق این مجموعه بابهره گیری مناسب از"اصوات" ونوع تلفظ واژه ٬مخاطب رابه وجد می آورد:

 

                                نوشت: ((یاور من می شوی؟)) نوشت بله!

                                ((تصدق دل من می شوی؟ ))   نوشت بله!

                                             .......................

                                 نوشت ((جان تو نه جان آن پدرجانت

                                  عروس مادر من می شوی؟))  نوشت بله؟؟!                       ص17

 

3 ازروایت فوق که درحقیقت یک چارت کلی از نگاه شاعربه فلسفه زیستن است ٬که بگذریم دربررسی سبک های بکاررفته درمجموعه ٬ آمیخته  از غزل ٬مثنوی ٬دوبیتی ها وحتی شعرهای نیمایی درپیشروی ما قرار دارد.

اگر غزل رابه عنوان سبک اصلی شاعر ٬یک تجربه کاملا موفق به حساب آوریم ٬تجربه شاعر دراین "نیمایی سرایی "ها رامی باید ناموفق ارزیابی نمود.

تصنعی بودن بواسطه بهره گیری از ترکیبات کلیشه ای "خرمن معرفت"٬"گلبرگ غزل" و...درکنارالفاظی نظیر"مثل" "ارچه" "همهء" .. .که سعی درپرکردن وزن کارداند ساختاری نامتجانس رابرای مخاطب تداعی می کند.بی تردید اصرار بربهره گرفتن ازاین چند شعر دراین مجموعه نوعی کج سلیقگی بوده است.

این امر بویژه درشعر "بوی طاعون" ٬جائیکه شاعرسعی دربهره گیری اززبان عامیانه دارد٬بیشتر نامطلوبی خود راعرضه می کند.

"موزون اندیشی" به عنوان جفت جدایی ناپذیر اندیشه های موزون درکارشاعرازچنان محوریتی برخورداراست که بی اغراق سعی درکم رنگ کردن یا حذف آن (وزن)به دست اندازی شعر وناموزونی درحوزه اندیشه اثرنیز منجر می گردد.به گونه ای که هنرشاعر درساده حرف زدن وپرهیز از"اداهای روشنفکرانه" درکناربکارگیری ازفلسفه خاص خود٬دراین سبک(نیمایی)به ضد خودش بدل می گردد.

 

4 دوبیتی های این مجموعه درعین کمیت قابل ملاحظه از کیفیتی درخوربرخوردارند .دوبیتی هایی که بخشی از آنرا می باید "سوگ سروده "های شاعر به حساب آورد که با تداعی "همذات پنداری" درمخاطب اثرگذاری قابل ملاحظه ای دارد:

                                           خداوندا!برایم کس بیاور

                                          برایم ترمه واطلس بیاور

                                          خیانت درامانت کارزشتی است

                                          خدایا مادرم راپس بیاور                     ص11

 

وبخشی که به تاسی ازسایر کارهای شاعر "فلسفه خاص" اورابه تصویر می کشد

 

                                             وقتی آفت به باغ می افتد

                                              مرددرباتلاق می افتد

                                             زندگی مرگ نابهنگامی است

                                             ناگهان اتفاق می افتد                                ص19

 

 

درباره ناآرامیهای آذربایجان

 

                                     این  نکته

 

١)برای منی که قریب به چهار سال ازبهترین روزهای عمرم رادرمنطقه آذربایجان به عنوان دانشجو سپری کردم احساس وضعیتی که درشهر تبریز ازپس "کاریکاتور

مانا"اتفاق افتاده کاملاقابل درک می باشد.

بی تردید عکس العمل های این خطه ازایران رامی توان برایندی از اعتراضات دو دسته درحالت کلی بررسی کرد:

دسته نخست)که بخش عمدهای راازلحاظ کمی شامل می گردد واعتراضات آنها یک عکس العمل طبیعی نسبت به این توهین سهوی می باشدواین امر کاملا مقبول وپسندیده است.

 

دسته دوم)که از لحاظ کمی اندک ولی به لحاظ کیفی تاثیر گذار می باشندو بانوعی "خودبزرگ بینی" افراطی درواکنش به توهین های تاریخی خواهان نوعی مجادله با هرقوم غیر آذری می باشند.گستره تاثیر اندیشه های "پان ترکیستی "دراین گروه بلاشک قابل ردیابی است.اندیشه ای که بانگاهی اغراق آمیز به موقعیت وداشتهای مردم آذربایجان نوعی "سالاربودگی "راطلب می کند.

 

اینکه نگاه خاص گرایانه درحوزه سیاست های کلان کشوروجودداردجای تردید نیست اما بی گمان وضعیت آذربایجان دراین میان ازبسیاری ازقومیتهای دیگر به  نظرنامطلوب تر نیست.بی شک درتحلیل از این حس ناخوشایند شهر "تبریز"رامی باید به گونه ای مجزا به تحلیل نشست.

قسمت آخر

 

فصل سوم:

فصل سوم (پایانی)کتاب درحقیقت واگویه ای ازفصل نخست ودرقیقت جمع بندی ایده رورتی است.

درنخستین گام رورتی به نقددوچپ اصلاح گرا وفرهنگی می پردازد:

محل نزاع رورتی باهریک از این دو دسته :

الف)با چپ اصلاحگرا:در نگاه اقتصاد محور که هرنوع تبعیض اعم ازجنسیتی ونژادی رابازتولیدسرمایه داری تصورکرده که ناشی از "خودخواهی"حاکم بر"اقتصادسرمایه داری اصلاح نشده"درجامعه ایجاد گردید.ازنگاه آنها پایان خودخواهی وایجاد نوعی "عدالت اقتصادی"محوکننده این تبعیضات است.

 

ب)باچپ فرهنگی:این گروه بانقد نگاه فوق انگیزه های عمیق وپنهان روانی-جنسی رابه تبع ازفروید مهمترازحرص وآزسطحی وآشکار مارکس موجد این برابری ذکر می کند بی آنکه ترغیب گر ابتکاری سیاسی باشد.این شیوه ٬تفکرگاه "ایدئولوژی جنگ سرد"و"خردگرایی فن سالارانه"و"ذکرمحوری"نامیده می شود.(چپ دانشگاهی)

راه اندازی رشته هایی نظیر تاریخ زنان ٬تاریخ سیاهان٬مطالعات هم جنس گرایان٬مطالعات اسپانیایی –آمریکایی٬مطالعات مهاجران (دریک کلمه مطالعات فرهنگی)ازدستاوردهای چپ فرهنگی است.

اماماحصل این نگاه که بعد از1960 حاکم گردیدازبین رفتن امنیت اقتصادی به واسطه نادیده انگاشتن اقتصاد است.جهانی شدن اقتصاد این فرایند رابه مراتب تشدید می کند وعملاطبقه فرادست وفرودست رابوجود می آورد.

درنگاه رورتی "جامعه اورولی"دراین چنین جامعه ای نیز قابل شکل گیری است که درآن نقش "برادربزرگتر"را"نظام بین المللی؛جهان وطنی"بازی می کند.

مشغول کردن ذهن طبقه کارگر به امیدهای بیهوده وبحثهای مربوط به آداب جنسی ازاقدامات طبقه فوق ثروتمند درچنین جامعه ای است.

چپ دانشگاهی معاصر می اندیشد که هرقدرسطح انتزاعی شمابالاترباشد ٬بانظم رسمی بیشتری می توانیدمخالفت کنید .به نظر او هرچه دستگاه مفهومی شما کلی تر وتازه تر باشد ٬نقدشما تندتر است.

راهکاررورتی بهره گیری ازآمیزه ای ازچپ اصلاحگرا ی اقتصاد محور وچپ فرهنگی است وبادوپیشنهاد این امررامطرح می کند:

1)چپ باید درنظریه وقفه ای ایجاد کند وعادت فلسفی خودراکنار بگذارد.

 

2)چپ باید بکوشد ازآنچه ازغرورما نسبت به آمریکایی بودن بر جای مانده است راتجهیزکند.

 

به عبارتی دقیق تر رورتی بازهم نوعی "عملگرایی"رابه تاسی از تعلیمات وینم ودیویی توصیه می کند چه آنکه تعلیمات دریدا٬فوکو ولاکان اگرچه ممکن است برای فرد درحوزه فردیش سودمند باشند اماوقتی سراغ مسئولیتهای عمومی مان می رویم ٬بی پایان وبازنمودپذیر فقط

ارباب زحمت هستند .

به نظررورتی هیچ چیز بیش ازتوافق برسرخط مشی سیاسی مشخص ٬منشورملت وفهرستی ازاصلاحات معین نمی تواند به احیای چپ آمریکا کمک کند.

ازنگاه رورتی"ما آمریکائیان نبایددیدگاه ناظر بی طرفوجهان وطنی رااختیارکنیم بلکه باید باحقوق ناخوشایند خودمان روبرو شویم.

به اعتقاد وی تامادامی که از"چپ سیاسی"فعال برخورداریم برای کشورشدن کشور ٬هنوز فرصتی دراختیارداریم.

 

                             یک کتاب؛کشور شدن کشور

              اندیشه چپ گرادرآمریکای سده بیستم

 

 نوشته :ریچارد رورتی

 

 ترجمه:عبدالحسین آذرنگ

      نشر:نی/1383

 

 

حکایتی که رمانهای آمریکایی نظیر "غرش برف"اثر نیل استیفسن و"سالنمای مرده"مارمن سیلکو نیزبرآن دامن می زند.رمانهایی که نمایی "مافیایی ازدرون ایالات متحده "رادرکنار "کلک آباد "ی درسیاست خارجی می نشاند وبه تصویری خشن وغیرانسانی وفاسد ازجامعه آمریکایی منجرمی گردد. درچنین شرایطی است که "ریچاردرورتی"بابه میان کشیدن بحث "غرورملی"وخدشه داردیدن آن درپشت تصاویر فوق ٬سعی دردوباره خوانی جامعه آمریکایی می نماید .

جامعه ای که هرگونه بحث از"عرق ملی" رانه به منزله تائیدی برفجایعی چون واردکردن برده های آفریقایی ٬قتل عام بومیان آمریکایی وجنگ ویتنام بلکه به عنوان یک "ضرورت" و "غرورملی"را  نه به دلیل "قدرت بلامنازع جنگ طلب"بلکه به عامل ترقی ضروری می انگارد.

درگام بعدی رورتی (به تاسی از ویلیام جونز)بهنقدروشنفکران چپ گرای اوایل سده بیستم روی می آوردومی گوید:اگرچه آرزوهایی نظیر ((ایجاد جامعه مشترک المنافع تعاونی )) و((بی طبقه))راآرزوتمامی روشنفکران چپ گرا بوده است اماتقلیل یافتن ازیک نیروی "عامل"به "ناظر"عملا امکان تحول خواهی راازآنان سلب نمود.

ازدیدگاه وی اگرچه نگاه شکاکانه روشنفکران چپ گرا درنخستین سالهای این سده ممکن بودکه ابتکارسیاسی جدیدی راپی ریزی نماید اما جایگزینی نوعی "چپ گرایی فرهنگی"به جای "چپ گرایی سیاسی "راه حلی بود که توسط این دسته ازروشنفکران توصیه می گردید امری که "تئوری پردازی"صرف جایگزین هرنوع "عملگرایی "می نمود.

درگام بعد وی به تبیین اندیشه های"وینمن"و"دیویی"به عنوان دونمونه ازروشنفکران چپ گرا می پردازد که باپرداخت به سنت"پراگماتیستی"دربرابر"چپ گرایان فرهنگی"امکان شیوه ای متفاوت ازگرایشات چپ رافراهم می نمود.

ازنگاه او2 گونه روایت ازکتاب "آتش نوبت بعد"ازجیمزبالدوین تمایزاین دودیدگاه رابه خوبی

می نمایاند.جائیکه بالدوین درآغاز کتابش می گوید:

((این جرمی است که کشورم وهم میهانم را به آن متهم می کنم ٬که به سبب آن نه من ٬نه زمان ونه تاریخ هرگز آنها رانخواهیم بخشید٬اینکه آنها صدهزار زندگی رانابود کرده ومی کنند ونمی دانند ونمی خواهند آنرا بدانند)) ودربخش پایانی این کتاب به این گزاره می رسد :

((اگرما-منظورم سفیدها وسیاهان نسبتا آگاه است که باید٬همچون دلدادگان به آگاهی دیگران پافشاری کنیم یا آنرابیافرینیم- دروظیفه مان هم اینک تردیدکنیم ٬ممکن است بتوانیم باهمین شعاراندکی که هستیم به کابوس نژادی پایان بخشیم وکشورمان راکشورکنیم وتاریخ جهان رادگرگون سازیم.))

به عبارتی تفاوت میان ((حکم پیام آورخشونت ))درباب اینکه درباره آمریکا چگونه بیاندیشیم (گزاره نخست)وحکمی که بالدوین به آن رسیده است (گزاره دوم)تفاوت میان تصمیم به نظاره گر بودن وسپردن سرنوشت ایالات متحده به دست عمل نیروهای نا انسانی است وتصمیم به عامل بودن.

"کشور شدن کشور"به عنوان آرمان امیدآفرین نگاهی است که رورتی درپی تبیین آن می باشد

چه آنکه ازدیدگاه او ((مادام که چپ ٬گذشته نگر ونظاره گر باشد ٬چپ نیست.))

درگام بعدوی بحث خود رابانقد ((چپ آمریکایی))که غرق شدن درنگرشی شبیه نگرش "هنری آدامز"پرهیز ازسیاست راازدهه 1960 آغاز کرده است ٬ پی می گیرد وبیان می کند که "چپ گرایان "دردانشگاهها باجایگزین کردن "سیاست فرهنگی "به جای "سیاست واقعی "عملادربرجسته کردن مسائل فرهنگی دربحث عمومی باراست همراه شدند وبه نوعی بادور شدنازمبارزه برای تغییر قوانین ناکارا یاپیشنهاد قانون جدیددرنوعی "تفکرات انتزاعی "غرق نشدند امادراین میان "ویتمن "و"دیویی"به ارمغان آورنده نوعی از ((مذهب مدنی))بودند چه آنها ازجامعه آمریکایی روایت تازه ای می دادندبااین امید که آمریکائیان رابه عنوان "عاملان سیاسی" تجهیز کنند چه آنکه ازنگاه آن دو هرگونه ارجاع به "لطف یاقهر الهی"می باید باآنچه که ((آمریکائیان می توانند به دست خود وباتوانائیهای خودبسازند ))جایگزین گردد وبه تعبیر ویتمن:

((ومن آدمی رافرامی خوانم که درباره خداکنجکاو نباشد زیرا من ٬که درباره همه چیز کنجکاوم درباره خدا کنجکاو نیستم))

به تعبیر کنث رکسراث(شاعرونویسده آمریکائی):((دیگر ادیان بربنیادبشارت جامعه عشق ٬سرای صلح وملکوت خداوند بناشده انداما ویتمن باملت-دولت خودش مشخص شد))

وازنگاه او"مردم سالاری"برداشت جدیدی از آنچیزی است که باید"انسانی"باشد ونوعی "مذهب مدنی"که درآن هیچ چیزجزتوافق نظر آزادانه حاصل شده  آدمها  ا قتدارندارد ٬جایگزین "خدا"به عنوان هدف بی قید وشرط می گردد.به تعبیر استیون راکفلرازنگاه آنها ((هدف یکپارچه ساختن کامل زندگی مذهبی بازندگی مردم سالارانه آمریکائی بود))

از نگاه رورتی اندیشه های "ویتمن ودیویی"ریشه در درنوعی نگاه هگلی آنان داردچه آنکه "هگل"نخستین فیلسوفی بود که زمان وکرانمندی را به اندازه هر مادی گرای هابزی مشربی!!

جدی تلقی کرد ومعتقدبود که((معنای زندگی بشرتابعی است ازاینکه تاریخ بشرچگونه ظهورمی کند ونه تابعی ازرابطه آن تاریخ باچیزی ناتاریخی.

واین زمینه ای شدبراین دعوی (ویتمن وجان دیوی)که بگویند ((راه اندیشیدن درباره معنای سرگذشت آدمی ٬به جلو نگریستن است ونه به بالانگریستن ٬تاآینده محتمل آدمی ٬دربرابرگذشته واکنون او گذاشته شود))

واینگونه است که وی به مبارزه باکسانی می پردازد که ((مسلم می انگارند که غایت تاریخ به انجام رسیده است ٬مبارزه باعصر ناظران))

ویتمن باوام گرفتن ازروایت هگل درباره تاریخ به منزله رشد آزادی واینکه(( ظهورتدریجی این ایده که آدمی ازآن خوداست زیرادرنزدخدا چیزی فراتر ازپیشروی اودرجهان نیست ))به روایتی دست می یابد که درآن آمریکا سرزمین آینده است.

ایده ((تحول پیش رونده))هگلی این امکان رابرای نوعی مبارزه مسالمت جویانه وحتی درصورت لزوم غیرمسالمت جویانه فراهم می آورد که نتیجه آن "فرهنگی جدید"خواهد بود فرهنگی بهتر ازهرفرهنگ دیگر ."بهتر"چراکه تنوع بیشتری رادروحدت دربرخواهدداشت وبافته ای خواهد بود که درآن رشته های بیشتری به هم بافته شده اند امااین بافته درعین حال ٬سرانجام بایدتکه تکه شود تابافته بزرگتری بافته شود تا گذشته نتواند سدراه آینده شود (عملگرایی گسترده به جای عملگرایی غایی)

بحث ازتفاوت دیویی وویتمن دراین نگاه مشترک ٬بحث بعدی این بخش راشکل می دهد چه آنکه تصویر ویتمن از"مردم سالاری"نوعی ((درآغوش کشیدن دلدادگان ویاآفرینش))جامعه ای متمدن است که درآن افراد به صورت "غریزی " و"عادتی"یکدیگر راکوچک نشمرند امااز نگاه "دیویی"نوعی گردهمایی شهری وایجاد جامعه (منزه)یا جامعه ای که درآن "نهادها"خوارشمرده نشوند آرزو بوده است (تاکیدبرمنش فردی دردیدگاه ویتمن ونهادها دردیدگاه دیویی)

باوربه نوعی "عملگرایی"وپی ریزی سنت "پراگماتیستی"مبتنی براندیشه های این دوفیلسوف مهمترین دغدغه ای است که رورتی رابه تحلیل وادارمی کند ازنگاه رورتی (وپراگماتیسم)پاسخ به این پرسش که ((فلسفه برای ایلات متحده چه می تواند بکند؟))می باید جایگزین این سوال گرددکه ((ایالات متحده راازلحاظ فلسفی چگونه می توان توجیه کرد؟))

دربخش پایانی فصل نخست رورتی بار دیگر بانقد چپ ناظرودلزده واستهزاگرابه جای چپی که رویا (کشورشدن کشور)رادرسرداردترجیح "سیاست فرهنگی "رابه جای "سیاست واقعی"به نقد می کشد وبه این امر می پردازد که به تاثیر ازبرداشتهای یکسویه از نظریه پردازهایی نظیر (لاکان-لیوتار-دریدا)نوعی ناامیدی درچپ باب شده است.

ناامیدی اصولی ٬نظریه پردازی شده وفلسفی وبرتری دادن نوعی "شناخت"بر"امید".

وی چپ فوکویی رانشانگر پس گرد اسف باری به اشتغال ذهنی مارکسیستی می داند امری که می خواهد "رویدادهای "تاریخی رادر((شرایط نظری))قراردهد ودرباره اهمیت فلسفه برای سیاست مبالغه می کند و"گناه اندیشی "و"اصلاح ناپذیری"راجایگزین سیاست می کند.

 

فصل دوم:

 

رورتی درفصل دوم این کتاب باعنوان"محاق چپ اصلاح گرا"بانقد خط کشی های میان مارکسیت ها (بهعنوان چپ واقعی )بالیبرال ها یا با اصلاح طلبان بورژوا تمامی آنها رابرآمده ازسنت چپ می داند ولذا با انتخاب واژه "چپ جدید"یا"چپاصلاح طلب"سعی درجمع این افراددریک سنت می کند.

بخش عمده این فصل بابازخوانی "چپ اصلاح گرا"به نقد تجربه آنها درآمریکا می پردازد ودراین امر ازنوشتارها وتجربه های خاص جامعه آمریکایی بهره می گیرد.

بخش اول

 

                             یک کتاب؛کشور شدن کشور

               نوشته :ریچارد رورتی

                   ترجمه:عبدالحسین آذرنگ

                    نشر:نی/1383

 

 

 

یک سال پس از هدیه گرفتن کتاب خوب"کشورشدن کشور"ازیک دوست عزیز وتقریبا 2 سال پس ازانتشارنخست این کتاب ٬مجالی برای خواندن آن فراهم شد.شاید نخستین شناخت من با"ریچاردرورتی" به مصاحبه ای آگاهی بخش درماهنامه "آفتاب امروز" ٭باروشنفکر ایرانی "علی میرسپاسی" مربوط می گردد.روشنفکری که به سنخ "رورتی" باهدف گرفتن تئوریهای تمامت خواهانه نوعی "پراگماتیسم آمریکایی "رابه عنوان الگوی مناسب درجهت رهایی جامعه ایران درموقعیت کنونی ترویج می نمود.

میرسپاسی درآن نوشتاربانقد"روشنفکری ایرانی"ایجاد فضایی که مشوق گفت وگو وبحث آزاد میان گروهها وگرایش های روشنفکری باشدرا یک گام اساسی درشکل گیری "مردم سالاری" به عنوان یک خواست مطرح می نمایدوایجاد وگسترش "حوزه عمومی"به منظور نهادینه کردن نگرش دموکراتیک راازاقدامات ضروری برای روشنفکرایرانی ارزیابی مینماید.گسترش فضایی که درآن "روشنفکران"به علت "خودحقیقت پنداری"به فضای ایزوله سوق داده نشوندبلکه باایجادفضای دیالوگ میان خود به پاگرفتن این "سنت دموکراتیک"درجامعه کمک نمایند.    دراین میان ایجاد "نهادهای مدنی"(به تاسی ازرورتی)یکی ازلوازم اساسی درایجاد چشم انداز ی مردمسالارانه  تصور می شودچه آنکه  صرف عنایت به مدرنیته وسکولاریزم وعقلانیت جدید (بدون پایه ریزی نهادهای دموکراتیک) می توتند دریک پروژه فاشیستی واستبدادی (نظیرکشورهای آفریقایی وآمریکای مرکزی ولاتین)دشمن آزادی گردد(خاصیت برگشت پذیری داشته باشد)

شایدعدم عنایت روشنفکرایرانی به همین "نسبت"رابتوان درحادثه 3 تیروروی کارآمدن آحمدی نژاد ارزیابی نمودچه آنکه سوم تیرنشان داد که عدم اهتمام روشنفکرایرانی درپایه ریزی نهادهای دموکراتیک وحمایت از آن ومانورصرف بربحثهای تئوریک درباب مدرنیته و...(ونه حتی ایجاد سنت دیالوگ)عملا امکان سرکوب وحتی بازگشت پذیری رادارد)

 

واینگونه است که رورتی درکتاب "دموکراسی یاحقیقت"تمایز میان این دومقوله رالازمه دفاع ازپروژه سیاسی-فرهنگی می انگاردکه به آزادی روشنفکران می انجامد وبه دور ازهراس قدرت باب گفت وگو رامی گشاید.

کتاب "کشورشدن کشور"بیش ازهرچیزدردریافتی عمیق از نکاه رورتی می تواند موثر باشد.

درذیل به خلاصه ای ازفصل نخست این کتاب خواهم پرداخت.

 

((آنان که امیدوارند ملتی رابه تلاش ترغیب کنند ٬لازم است آنچه کشورآنها می تواند به

آن ببالدوآنچه ازبابت آن می تواند شرم داشته باشدرابه کشوریادآورشوند))

 

دنیای ازدرون پوسیده ٬کشورمافیایی وسرمایه داری که درانحصارکارتل های اقتصادی قرار دارد وانبوه تصاویری که جز تشویش واضطراب نمی توان ازآن استنباط نمود .این تمام تصویری است که ازفلسفه انتقادی چپ درسرزمین آمریکا روایت می گردد.اضطرابی که دامن زدن "عدم قطعیت معنایی"ازجانب دریدا و"رضا ناپذیری میل بشری"لاکان و"ناممکن بودن برابری ستمگر وستمدیده "دراندیشه فوکو عملا کولاژی ازسرگردانی وتوهم راازجامعه آمریکایی به تصویر می کشد.

 

 

یک نوشته قدیمی

                   دانشگاه یا مجمع الجزیره بحران                         ((جنبش دانشجویی)) به عنوان یکی از اقسام خرده جنبشهای اجتماعی دربهینه ترین شرایط خود از دیدگاه بسیاری ازنخبگان دارای وجهه ای صنفی –اجتماعی

است. امری که فقدان نهادهای سیاسی واحزاب درجوامع جهان سومی نظیر ایران آنرا به انحراف از این کارکرد وتبدیل شدن به یک لیدر سیاسی مبدل نموده است؛

امری که در نوع خود هزینه های زیادی رانیز به دانشگاهها وارد نموده است.

غالبیت رویکرد صنفی درجنبش های دانشجویی ریشه دار را می توان در اعتراضات اخیر دانشجویان فرانسه ملاحظه کرد. اعتراضاتی که با درمخاطره افتادن آینده شغلی، درپی تغییر قانون کار واستخدام فارغ التحصیلان دانشگاهها در فرانسه ،عملا به سوژه ای مناسب درپی گیری منافع صنفی دانشجویان بدل می گردد. اینکه جنبش دانشجویی ایران تا چه اندازه تا رسیدن به وضعیت مطلوب خود فاصله دارد امریست که می باید آنرا دروسعتی کلان تر ودرارتباط با سایر         نا هنجاری های سیاسی واجتماعی ایران به بررسی نشست اما اینهمه منجر به آن نمی گردد که مارا از بررسی سایر خلاها وحتی بحران های موجود دردانشگاه ها ونسل دانشجویی کشور غافل نماید.

بی تردید نسل دانشجویی کشور بااقسام متفاوت از بحرانهایی دست به گریبان است که مجموعه آنها منجر به از کارکرد خارج شدن دانشگاههای کشورگردیده است.

اگر خلا احزاب سیاسی ونهاد های مدنی را مهمترین عامل درسیاسی شدن عرصه دانشگاهی کشور به حساب آوریم بی تردید نبود همین نهادها که درنوع خود می تواند زمینه شکل گیری هویت شخصی(شخصیت)واجتماعی (نسبت میان فرد باسایر افراد)فرد باشد منجر به بحرانهایی می گردد که در دانشجویان جدیدالورود به دانشگاهها مشهود است. بحران"جنسیت" به معنای تعریف نسبت میان فرد با جنس مخالف ونوع تعامل میان آنها،یکی از عمده ترین مشکلاتی است که نسل دانشجویی به واسطه عدم تجربه قبلی با آن دست به گریبان است. درحقیقت فضای بسته جامعه در کنار نبود نهاد های مدنی، که درنوع خود می تواند زمینه ساز تعامل درست میان افراد وحتی دو جنس مخالف باشد، منجر به تحت الشعاع قرار دادن وجهه علمی دانشجویان در وهله نخست(والبته مهم) وخصوصیت صنفی آن می گردد. تجربه های تک تک افرادی که دوره دانشجویی را در پیش داشته اند مملو از جوزدگی های سیاسی ،شکستهای عشقی ویا انبوه خرده بحرانهای هویتی ست که به واسطه علل فوق الذکر بهترین دوران زندگی افراد راتحت الشعاع روانی خود قرار داده است وصد البته آسیب های خود را به بار آورده است.

سیاست های اخیر کشور درحوزه تحصیلات عالی درنوع خود با گسترده نمودن کمی (ونه کیفی)دانشگاه ها در قالبهایی نظیر غیرانتفاعی وپیام نور ودوره های پودمانی و... عملا تجربه ای فراتر از دوره دبیرستان را درپیشروی دانشجویان خود قرار نمی دهند. پدیده ای که مرکز بحران های فوق الذکر وحل آنها رابه آینده ای نامعلوم تر به نام جامعه موکول می نماید وقطعا آسیب های شدید تری را برای فردوجامعه به بار خواهد آورد.

نقد یک کتاب

                   آسیب شناسی اصلاحات درحوزه مدنی

 

 

((جامعه شناسی جنبشهای اجتماعی ))٭ اثر دکتر حمید رضا جلایی پور از معدود کتابهایی است که بانگاهی کنکاش گرایانه وعلمی به تبیین علل شکل گیری جنبشهای اجتماعی به طور عام وجنبش اصلاحات به طور خاص پرداخته است. فارغ از نقدهایی که می توان بر نوع نگاه جلایی پور در تحلیل علل شکل گیری وتوفیق اصلاح طلبن در برهه ای از تاریخ واردنمود، تقسیم بندیها و پیش فرضهای مورد تاکید وی در این کتاب امکان مناظره برسر حداقل های اجماعی را فراهم می آورد. ضرورت این نگاه اجماعی برسر حداقل های مورد پذیرش ،بواسطه تشتت نظرات وارده درباب مفهوم اصلاحات ومصادره مفاهیم توسط گروههای مختلف وحتی مخالف،دربرهه 8ساله (عمر مفید اصلاح طلبان درقدرت) قابل درک میباشد.

 

دکتر جلایی پور دراین کتاب باتعریف جنبش اجتماعی به عنوان ((نوعی از رفتارهای اجتماعی)) با سازماندهی بیشتر از((رفتارهای بوروکراتیک)) وکمتر از (( رفتارهای انقلابی)) ،برخورداری از یک هدف مشخص در برابر((هیجانهای جمعی)) کوتاه مدت را خصیصه ای ضروری در شکل گیری جنبشهای اجتماعی قلمداد می نماید.

در گام بعدی وی با تقسیم بندی کل جنبشهای اجتماعی بر دو قسم جنبشهای جدید ومتعارف تمایزات زیررابرای آنها برمی شمارد:

 

 

جنبشهای متعارف	جنبشهای جدید
کلان روایتهایی که برای همه چیز نسخه می پیچد	خرده گفتمانهایی نظیر جنبش زنان،حقوق مدنی
غالب بودن عنصر ایثارگری وشهادت	هویت یابی وارزشمداری فردی
سازماندهی وسلسله مراتب متمرکز ودشوار	پراکنده بودن،غیرمتمرکز بودن وکوچک بودن نهادها
غلبه رویکردچریکی درشرایط حاد	رویکردهای اعتراضی مدنی نظیر تحریم یا مشارکت فعال و...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

درحقیقت اگر چه مواردی نظیرشکل گیری حول یک یاچند تضاد،وجودنوعی آگاهی وهمبستگی جمعی حول ایده ای مشترک ،وجودشبکه های غیررسمی دربین اعضا ی جنبش ونهایتا امکان بروز درشکل خاصی ازاعتراضات جمعی وسیاسی وجه مشترک این دونوع جنبش می باشد اما نوع نگاه ورویکرد این دو جنبش همانگونه که گفته شد دارای تفاوتهای ذاتی می باشد.

درگام بعدی دکتر جلایی پور با ردیابی 4 پیش فرض فوق الذکر درپدیده دوم خرداد آنرا نوعی جنبش اجتماعی به حساب می آورد .خصیصه های موجود درپذیرش پدیده دوم خرداد به عنوان یک جنبش اجتماعی از دیدگاه وی عبارتند از:

 

1 شکل گیری حول یک شکاف سیاسی بین طرفداران مردم سالاری ومخالفان آن ؛ ((حق برابر)) سیاسی دربرابر((حق ویژه))

 

2 جمع شدن حول (گفتمان)مشخص ؛ دموکراسی

 

3بروز درقالب (رفتارهای)اعتراضی معین؛انتخابات

 

4 برخورداری از (شبکه) وسیع از روابط اجتماعی

 

به عبارتی دقیق نگارنده با پذیرش جنبش اصلاحات به عنوان نوعی جنبش کلان اجتماعی درتبیین فرازوفرودهای آن درقالبی علمی سعی می نماید به گونه ای که وی در گام بعدی این جنبش را از لحاظ خصیصه حدواسط بین دو جنبش متعارف وجدید به حساب می آورد. این نگاه با فرض دو لایه برای جنبش اصلاحی پایان می گیرد.دو لایه ای که لایه نخست آن (یا راس هرم) را حوزه فعالیت های سیاسی رقم می زند ولایه دوم را مجموعه ای از 9 خرده جنبش اجتماعی دربر می گیرد.نه خرده جنبشی که با شکل دهی حوزه مقاومتهای اجتماعی وفرهنگی هر گونه فشار وارده برراس هرم (لایه نخست) راباحمایتهای خود مستهلک ساخته وبه اقتضای آن ،ضامن بقای جریان اصلاحات حداقل در میان مدت خواهد بود

اگر چه حوادث ماههای پس از انتشار این کتاب درحوزه سیاسی ایران به نوعی منجر به زیر سوال رفتن نتیجه گیریهای نهایی نویسنده منجر می گردد اما به هر حال کسب پی درپی کرسی های قدرت از انتخابات ریاست جمهوری ،شورای شهر و مجلس درفاصله سالهای 76 تا80 امکان این تحلیل خوش بینانه رامبتنی بر پیش فرضهای مطروحه دراقبال مردم به اصلاح طلبان فراهم می آورد.

اینکه علل اصلی درتغییر روند از پیروزیهای متوالی تا شکستهای پی درپی درجبهه اصلاحات چه بوده است نگاهی جامع ودقیق راطلب می نماید .امری که با خوانش یکسویه وتک بعدی نمی توان به پاسخی مناسب برای آن رسید.با علم به این موضوع وتنها بانگاه به حوزه مدنی در8 سال اخیر (76 تا84) به اعتقاد من (با نیم نگاهی به ساختارهای مورد تاکید درکتاب مورد اشاره) به اختصار می توان به ننقدهای زیر پرداخت:

 

1

نگاهی کاوشگرایانه دراندک نشریات معطوف به اصلاحات درشرایطی از غالب شدن نوعی از ادبیات مبتنی برعنایت به جامعه مدنی وتقدم توسعه مدنی بررویکردهای سیاسی معطوف به کسب قدرت ،حکایت دارد که گرد وغبار حوادث سیاسی درسالهای پس از برکرسی نشستن اصلاح طلبان بیش از هرچیز این نخستین شعار انتخاباتی خاتمی رادراین سالها به فراموشخانه ها سپرده بود.شعاری که درنوع خود به یادآورنده روزهای خوش اصلاحات وچاپ نشریات گوناگونی بود که هریک انبوهی از مقاله های خود را معطوف به تبیین وتحلیل ((جامعه مدنی )) نموده بود.

اگرچه جامعه مدنی تنها شعار خاتمی دررقابتهای انتخاباتی سال 76 نبود اما بی تردیدترخوش خط وخال ترین شعاری بود که تا ماهها بعد(وشاید آنزمانی که خود وی باجایگزینی مدینه النبی به جای جامعه مدنی آب پاکی را بردست طرفداران خود ریخت ) فریباترین مقالات وتحلیلها را درنشریات رقم می زد. ردیابی خط غالب این سوژه درمجلات روشنفکری کیان وایران فردا وژورنالهای اصلاح طلبی نظیر سلام ،عصرآزادگان ،نشاط،جامعه و... کاملا امکانپذیر می باشد.
اینکه ماحصل تئوری پردازیهاوعنایتهای آنچنانی به "عرصه عمومی" و"جامعه مدنی" چه می بود رامی باید درتعداد NGO ها،روزنامه ها ونشریاتی جستجو نمود که یکی پس ازدیگری درآنروزها پا به عرصه می گذاشتند. به اعتقاد من نقطه حساس وگره گاه همین جاست چه اگر رسالت این نهادها ونشریات را بنا برهمان تحلیلها صیانت از حوزه مدنی وعرصه عمومی دربرابرعرصه دولت قلمداد کنیم ،بی اغراق درفقدان احزاب سیاسی ریشه دار ،این سازمانها (NGOونهادهای مدنی ) باتغییر کارکرد، به مبلغین سیاستهای دولت ویا اپوزیسیون آن بدل گردیده بودند ودربهینه ترین شرایط ایجاد رابطه همزیستی بادولت ویا رهبری گروههای مخالف را برترین رسالت خود قلمداد می نمودند؛اشتباهی تاکتیکی که پیش ازآن، جنبش دانشجویی رانیز از رسالت اصلی خود دور نموده بود.به عبارتی دقیق تر خلط دو حوزه"فعالیت سیاسی" و"مقاومتهای اجتماعی وفرهنگی" درجامعه به شرایطی منجر گردید که بوی مشمئز کننده سیاست زدگی درجای جای فعالیتهای مدنی مشهود بود .دراین میان نگاه قیم مآبانه ویادرتمثیلی قدیمی دوستی خاله خرسی گونه دولت به عرصه مدنی جامعه نیز منجر به آن گردیده بود که NGO ها مبدل به نوعی سازمانهای بوروکراتیک(ونه حتی احزاب سیاسی)وروزنامه ها به نوعی تریبونهای تبلیغاتی گردند که تنها رسالتشان بی اعتبار کردن کالای حریف جهت پرفروش کردن جنس اصل!! خود آنها بود.

 

2

اگر تحلیل دکتر جلایی پور مبتنی بر حمایت نه خرده جنبش اجتماعی ۱از جنبش دوم خرداد (به عنوان یک پدیده سیاسی)را بپذیریم آنگاه می باید به علل فاصله گرفتن این خرده جنبش ها از جنبش دوم خرداد پرداخت.اینکه فرضا مطالبات جنبش جوانان ویا زنان وحتی ابتدایی تر ازآن گروههای قومی ومحرومان اداری ازجریان اصلاحات تا چه حدموردعنایت عملی قرار گرفت امری است که هریک مقاله های مبسوط راطلب می نماید اما ضعف های غیرقابل کتمان درهر یک از این حوزه ها مشهود ومورد تاکید است.

اما فارغ از آسیبهای فوق،آسیب شناسی داخلی هر یک از این خرده جنبش ها نیز ، از ناتوانی آنها در "سازمان یابی" مشخص درقالب نهادهای مدنی، که حافظ منافع این گروه ها باشد،حکایت دارد.این امر درنوع خود باتقلیل آنها به خرده گفتمانهای پراکنده،مجالی برای بروز آنها، جز دررفتارهای انتخاباتی آنهم به صورت توده ای  ،فراهم نمی آورد امری که درنوع خودبه گم شدن صدای آنها درصدای فراتر به نام منافع جناحی درایام انتخاباتی  منجر می گردید. ما حصل آنکه ،فقدان سازمانهای مدنی (حول شکافهای ایجاد کننده هریک از این خرده جنبشها) باسست کردن لایه دوم از هرم فوق الذکر به فروپاشی کلیت ساختار سیاسی اصلاح طلبان طی انتخابات های بعدی منجر گردید( گرچه ضعف مفرط اصلاح طلبان در شنیدن مطالبات این خرده گفتمانها ،به دریغ نمودن همین حمایت توده ای  نیز از اصلاح طلبان منتهی  شد).                                                    

                                                      

 

3

امروز در شراطی از تقدم"  لیبرالیسم بر دموکراسی"۲ورجحان (تنویر افکار بر تغییر ساختار) ٣سخن ساز می گردد که دیگر این رویکرد به عرصه عمومی وآزادی های فردی وگروهی نه یک "راهبرد وروش" ۴سیاسی درکسب قدرت سیاسی بلکه یک "منش " ومطلوب تاریخی به نظر می رسد.به واقع اکر درروزهایی نه چندان دور اصلاح طلبان به دست آوردن کرسی های قدرت را ضامن رشد وبقای "جامعه مدنی " (در قالب حمایتهای انتفاعی ودولتی ازروزنامه ها وNGO  ها) می دانستند امروز ودررجعتی  به همان آرمانها،برآنها مسلم گردیده است که حتی کسب تمام قدرت نیزنمی تواند تضمینی برای آنها باشدچه آنکه لازمه بلوغ این نهادها، بیش وپیش از هر چیز ملزم به برخورداری از نیروهای معتقد به رویکردهای مدنی(به جای جوزدگان سیاسی) می باشد ونه تولد(( خلق الساعـﺔ )) وسزارین مفاهیمی که بستر لازم برای آن فراهم نگردیده است مفاهیمی که به ضد خود بدل می گردد واتوپیای جامعه مدنی را به ملغمه ای به نام "مدینه النبی" تقلیل می دهد ومولودی که درهیبت هیولائی بر والدین خویش می شورد.

 

 

 

 

 

٭جامعه شناسی جنبشهای اجتماعی،حمید رضا جلایی پور/نشرطرح نو1381

1 نه خرده جنبش اجتماعی از دید کتاب فوق:جوانان،زنان،لائیک،ایرانیان خارج از کشور،محرومان اداری،فرهنگی-قومی،سبز،حقوق بشر،حاشیه نشینان شهری

 

2  در مقاله ای باعنوان عبور از دموکراسی درتحلیل کتاب ((اولویت لیبرالیم بر دموکراسی اثرفرید زکریا))به قلم محمد قوچانی، قوچانی درسرمقاله سالنامه شرق باعنوان دیگری به نام (برخاستن راست از دنده چپ) به اهمیت همین امر تاکید کرد.

 

3مقاله ((تنویر افکاریا تغییر ساختار)) تقی رحمانی –سالنامه شرق

4 مقاله ای با عنوان "جامعه مدنی ،هم راهبرد ،هم روش" به قلم مهندس سید حمید نوحی درمجله " ایران فردا " شماره39درسال 1376 به تبیین جامعه مدنی پرداخته بود

به بهانه دوم خرداد

 

 جنبش دانشجویی درگذر"اصلاحات"

 

پیروزی اصلاح طلبان درخرداد 76 رامی باید مقارن "نوزایی"چند خرده جنبش اجتماعی دانست که هر یک ارآنها به فراخور وضعیت جامعه سیاسی ٬سعی دربازتعریف خود می نمود ."گفتمان"ها وخرده جنبش هایی که برخی تامرز انحلال پیش رفتند وبرخی باعبور از کوران حوادث سیاسی ٬به بلوغ وتکامل نسبی رسیدند.

مطبوعات آزاد ٬جنبش زنان ٬جنبش جوانان وجنبش دانشجویی گونه های مبرهنی از این "گفتمان –خرده جنبش"هایی بودند که درطی این چندسال به هویتی دوباره دست یافتند.

دراین مقاله با نگاهی گذرا از سه جریان نخست به تبیین تاریخی "جنبش دانشجویی درگذراصلاحات "درحد بضاعت خود خواهم پرداخت.

 

□

مطبوعات آزاد:

 

اگر چه اندک نشریاتی نظیر "سلام" و"کیان" درروزهای پیش ازخرداد 76 توانسته بودند نمایی متفاوت از سایر روزنامه های دولتی وهوادار "وضعیت موجود" را به نمایش بگذارند اما بی اغراق به صحنه آمدن نشریات وروزنامه های منتقد جریان حاکمیت وقرائت رسمی دولتی رامی باید بیش از هرچیز مدیون سالهای نخستین به کرسی نشستن خاتمی دانست.اگر چه تعطیلی "فله "ای وزود هنگام مطبوعات درسال 79 به نوعی توانست باضربه زدن به رکن چهارم دموکراسی ٬به نوعی فلج سیاسی دراین حوزه منجر گردید.وضعیتی که به مغز متفکرسالهای  اصلاحات (حجاریان)

پهلو می زدوبه تقلید از اونوعی "کم گویی"و"پخته تر"حرف زدن راپیشه خود کرده است.

اندک روزنامه ها ومجلات باقیمانده ازپروسه تکراری "انتشار_توقیف"بیش از هر چیز مصداق گزاره فوق اند.

 

□□

جنبش زنان وجوانان:

 

این دو خرده جنبش رامی باید کودکان ناقص الخلقه جریان اصلاحات درایران به حساب آورد .دوجریانی که اگر چه باآسیب شناسی های مختلفی همراه می باشد اما بی تردید هردودرعدم شکل گیری وسازمان یابی دارای نقاط مشترک منفی بسیاری می باشند.فرایندی به ناچار این خرده جنبش ها رادرحد گفتمانهای پراکنده درجامعه سوق داده بود .

جنبش زنان به علت "ابزار شدگی " درطی این سالها همواره باقرائتی "شعارگونه"

درخدمت احزاب وکانونهای سیاسی اصلاح طلب درجهت مشروعیت یابی آنان قرار گرفت .امری که بامعطل گذاردن مطالبات خاص زنان ٬دستیابی به این مطالبات را به آینده ای نامعلوم واگذار می نمود .

به عبارتی دقیق تر (چنانکه درمقاله "فمینیسم ایرانی٭" به آن پرداختم )ادبیات غالب دراین سالها بادرسایه قرار دادن خواستهای زنان ٬مصلحت آنان رادراجماع برخواستهای عمومی تر طلب می نمود.

فقدان سازمان یابی ونیز تکثر وتنوع اولویت های مطرح شده درحوزه زنان درکنار

مواردفوق الذکر از جمله دیگر عواملی بود که پی گیری مطالبات راتحت الشعاع خود قرار می داد .

جنبش جوانان دراین میان از وضعیت نامطلوب تر نسبت به جنبش زنان برخوردار بود .چه آنکه اساسا این جریان از جانب هیچ یک از جریانهای دیگر(دانشجویی ٬زنان٬روزنامه نگاران )به عنوان یک پدیده اجتماعی اثر گذار ٬به طور مستقل٬به رسمیت شناخته نشد .به عبارتی دقیق اگر چه بسیاری از نقش آفرینان هریک از حوزه های فوق الذکر رانسل جوان ایرانی تشکیل می داد اما درعمل این نسل از جامعه درکلیت خود فاقد سازمان یا رهبری مشخص درطی این سالها بود .این امر به هرزرفتن بخش عمدهای ازنیروهایی منجر گردید که توانسته بودند درخرداد 76 نتیجه ای متفاوت ترازپیش بینی ها رارقم بزنند.نضج گرفتن نوعی "لمپنیسم" درقالب های متفاوت ٬نتیجه این انفعال خودخواسته دراین گروه سنی بود.

 

□□□

جنبش دانشجویی:

 

فارغ از 3 جریان فوق٬بی تردید جنبش دانشجویی رامی باید موثرترین وزنه اجتماعی درطی یان سالها به حساب آورد .گروهی که درتعامل بانخبگان وروشنفکران از یکسو ورجل سیاسی (مقصود گروهی که واردقدرت شدند اعم ازنمایندگان ودولتمردان) ازسوی دیگر٬سعی درایجادارگانیسم واحد رامی نمود

اگرچه از آسیب های این استراتژی نیز درامان نماندواینگونه بود که بازوی دوم این تعامل (دانشجویان –رجل سیاسی)زودتر از آنکه تصور می رفت دچار گسست شد.

فقدان اعتقاد قلبی به اصلاحات ٬تفاوت دربرداشتهای دانشجویان وحاضرین درقدرت ازمفهوم اصلاحات ٬انسداد ساختارقدرت ونیزحرکتهای "لاک پشتی " دولتمردان اصلاح طلب رامی باید عمده ترین عامل درشکل گیری این گسست قلمداد نمود.

اما تعامل میان نخبگان وفعالان دانشجویی ازپیچیدگی بیشتری برخوردار بود .

هزینه های سنگین اصلاح طلبان دراین دو حوزه ( نگاهی آماری به زندانیان مطبوعاتی ودانشجویی موید این گزاره است)به نوعی همذات پنداری ودرک متقابل   وبه تبع همکاری بیشتر میان این دو طیف دراین سالها منجرگردید.به نوعی تاریخ جنبش دانشجویی درگذراصلاحات رامیتوان٬ متاثراز" چگونگی" رابطه میان این دو جریان درطی این سالها دانست.

درفاصله انتخابات 76 تا84 می توان 3 برهه زمانی متفاوت راازاین منظر درجنبش دانشجویی ایران پی گیری نمود:

 

١ دوره نخست ؛از خرداد 76 تاتیر78:

 

این دوره رااگرچه می باید تولدجنبش نوین دانشجویی ایران به حساب آورد اما بی تردیدهیجان سیاسی (جوزدگی)ناشی ازتغییر فضای دانشگاهها (به تبع جامعه )به خطاهای استراتژیک درجنبش منجرگردید.

جنبش دانشجویی دراین سالها بانوعی ((خودبزرگ بینی)) وعدم تناسب میان ((داشتها وخواستها))عملا بانگاهی آرمانگرایانه ٬حداکثر دستاوردها رادرگام نخست مطالبه می نمود.

تریبون آزادهای دانشجویی ٬دراین سالها بانشانه گرفتن حساس ترین نقاط حاکمیت ٬اتوپیای خودرادرواژگونی تمامی ساختارهای تعریف شده طلب می نمود.

اگرچه این هیجانات جمعی (واساسا واکنشی)درپیوند بااعتراضات هیستریک ناشی ازبسته شدن روزنامه سلام وبه زندان افتادن رهبران سیاسی ٬به تجربه ناخوشایند درسرکوب سال 78 منجر گردید اما این خود مولد 2 نسل متمایز ازدانشجویان درسالهای آتی بود.

 

٢دوره دوم؛ازتیر 78 تااواخر82:

 

اگرچه دوره نخست از سالهای اصلاحات ٬باغالبیت گرایشات سیاسی دربین دانشجویان ایرانی همراه بود اما سرکوب 78 وازپس آن فضای امنیتی تر حاکم دردانشگاهها ٬درپیوند باحوادث سیاسی جامعه (تعطیلی روزنامه ها ودستگیری فعالان سیاسی )عملابه " انفعال٭٭" بخش عظیمی از دانشجویان دراین دوره منجر گردید .دانشجویانی که حالا قشر عظیمی از آنها ٬بابی اهمیتی به مسائل سیاسی وحتی اجتماعی سعی درنمایش الگوهای خاص خود می نمودند ونوعی روزمرگی رابه تاسی ازجامعه ٬درپیش گرفته بودند (نسل اول ازدوره دوم) امادراین میان٬دسته محدودتری دانشجویان که هنوز مسائل سیاسی وتحولات جامعه برای آنان از اهم مسائل بودنیز سعی درنمایش الگوی جدیدی ازجنبش دانشجویی می نمودند که می توان از آن به عنوان "مصلحت گرایی" نام برد .دانشجویان دراین برهه بانوعی عقب نشینی ازرویکردپیشروانه ویکه تازانه ٬به مقلدان نخبگان سیاسی واحزاب بدل گردیدند چه آنکه آنان دریافته بودند که هزینه "دگرخواهی" درایران بیشتر ازآنست که شانه های نحیف جنبش دانشجویی به تنهایی تاب تحمل آن راداشته باشد.

اگرچه نوعی هم گامی بااحزاب سیاسی درحین "عملگرایی" می توانست درتعدیل افراط دوره نخست موثر باشد اما تفریط این دوره ناخواسته به" تقلیل" جنبش  دانشجویی به پیاده نظام احزاب سیاسی ودانشجویان به مریدان نخبگان سیاسی منجرگردید. بی جا نیست اگر تصمیم گیری  درباره آینده جنبش رادراین سالها درخارج ازدانشگاه ودرفراکسیونهای دانشجویی احزاب ردیابی کنیم.بااینهمه افول اصلاح طلبان درون ساختار وبه تبع احزاب هوادار آنان درطی انتخابات شورای شهر ومجلس درسالهای 81 و82 به تدریج به گسست میان دانشجویان واحزاب منجر گردید .گسستی که ناشی از نوعی بی اعتمادی سیاسی میان آنان ونیز "خودترمیمی "جنبش دانشجویی پس اززخمهای تیر78 بود وخود مولدنسل "سوم"ازفعالان دانشجویی درعصر !!اصلاحات گردید.

 

٣ دوره سوم؛ازاواخر82 تاانتخابات84:

 

نسل سوم فعالا سیاسی-دانشجویی ٬اگرچه از"کمیتی" به مراتب کمتر ازدو دوره قبل برخوردار بود اما بی اغراق حاکم شدن "عقلانیت "ونیز "استقلال"آنراازکیفتی به مراتب مناسب تربرخوردار کرده است.شاید شعارهای "دیده بان جامعه مدنی "ونیز "نقادی مداوم" بیش ازهرچیز مصادیق حاکم شدن نوعی واقع بینی در"داشتها" درجنبش دانشجویی دانست.

دانشجویان دربرهه جدید نه به نوعی "رهبری "می اندیشند ونه "تقلید " صرف راایده آل خود می پندارد .موضع گیریهای متفاوت فعالان این جریان درطی انتخابت نهم ریاست جمهوری نمایش درستی ازاین "واقع بینی سیاسی"درقبال مسائل جامعه بود٬جائیکه باادبیاتی متفاوت ازروشنفکران واحزاب سیاسی وباآینه گرفتن برجامعه ٬سعی دربه تصویر کشیدن واقعیتهای ساختار قدرت وجامعه نمود .

فارغ ازانکه این نگاه جدید تاچه حدمطلوب مراجع سیاسی اصلاح طلب باشد می باید این "نوزایی "رابه فال نیک گرفت ودرعین حال از"آسیب شناسی "آننیز غفلت ننمود.

دوباره خوانی گذشته٬توجه به سازمان یابی براساس ظرفیت های تازه ونیز عنایت به حوزهای دیگر (زنان ٬جوانان ٬نهادهای مدنی)وازهمه مهمتر به رسمیت شناختن "الگوهای "سایر دانشجویان امری است که درمتن جنبش دانشجویی دردوره جدید می باید موردتوجه قرارگیرد.

 

 

 

٭مقاله فمینسم ایرانی-مجله دانشجویی "آذر" دانشگاه مازندران-این مقاله به عنوان یکی از مقالات برگزیده درنخستین جشنواره موضوعی نشریات دانشجویی کشور موردتقدیر قرار گرفت.

 

٭٭درمقاله ای با عنوان "جنبش دانشجویی ؛انتقادیاانفعال" درروزنامه یاس نو 28/5/82 به این انفعال وعلل آن پرداختم.

 

 

 

 

                                                           

                          

به بهانه یکصدمین سالگرد مشروطه

           گر حکم کنند که مست گیرند...

 

"بازخوانی مشروطه " درپی کشف ((علل ناکامی های آن)) بی آنکه به "انباشت تجربه تاریخی "بیانجامد ٬حلقه ای دیگر ازپروسه ای تکراری  است که بادر"سیبل نشاندن" حافظه جمعی ٬سعی درایجاد نوعی همذات پنداری مازوخیستی در"خوانش " از گذشته تاریخی می نماید.

"لذتی"که بامنها کردن "من"نویسنده وخواننده از "متن "این ناکامی ها ٬علل رادرعقب ماندگی وکاستی های ((همه جزمن)) جستجو می کند .

ازانتشار" وقایع اتفاقیه" تا روزنامه های جدیدالولد واز "تاریخ بیداری ایرانیان "تا انبوه کتب سزارین شده درسالهای اخیر درباب "چرایی عقب ماندگی "ما ایرانی ها٬روشنفکران وژورنالیستهای ایرانی بیش از هر کس دردامن زدن به پروسه فوق الذکر موثر(اگر نگوئیم مقصر) بوده است.چه آنکه بانوعی "خود منزه بینی "افراطی ٬چراغ گرفتن برجامعه یا دولت رابه مراتب برآئینه گرفتن برخود مقدم دانسته است.

ازنگاه او(روشنفکرایرانی)"ماشدگی"ما یابرآمده از ((خلقیات ))خاص توده نظیر "دین خوئی"٬ "قهرمان پروری "٬"نخبه کشی "و...بوده است ویاازاساس ناشی از "بی تدبیری "دولتمردان و"توطئه "استعمارگران و"فساد "طبقه حاکم.

واین میان روشنفکر ایرانی با"کنارکشیدن "خود از این عرصه ٬با((ساده سازی))هایی از جنس فوق به روایتی ((مرثیه گونه ))از تاریخ دست می یابد.روایتی برای گریستن وفراموش کردن.

 

□

تحلیل دقیق وغیر جانبدارانه جنبش مشروطه خواهی به عنوان نمونه ای تیپیک ازجنبش های ناکام صدساله اخیر٬حکایت از آن داردکه مجموعه ای از ((بی سوادی عوام)) ونااگاهی آنها ازدرک مفهوم واقعی مشروطه٬((بی تدبیری))دولتمردان وبداندیشی های آنها درکنار ((آشفتگی ها))واختلافات روشنفکران وعدم درک واقع بینانه آنها از توانایی ها وخواستهای جامعه منجر به "انسداد " این جنبش ها گردیده است.

شاید تعبیر احمد کسروی درکتاب "تاریخ مشروطه ایران" (بویژه گفتار پنجم از بخش نخست)بیش از هر چیزمبین این حقیقت باشد .آنجاکه "مصادره مفهوم مشروطه "ازجانب روشنفکران درمسیر نیت های خود را٬هم پای نادانی پیروان مشروطه ازعلل ناکامی های این جنبش به حساب می آوردودرویژگی های روزنامه نگاران وروشنفکران آن دوره  چنان می نویسد که:

((هیچ یک ازآنان کمی درخود سراغ نمی داشتند ونیازی به یاری گرفتن نمی دیدند ٬بلکه هر یک درپی یاد دادن بودند)

 

آری ٬درناکامی های جنبش های ایرانی !!روشنفکر ایرانی همان اندازه مقصر است که توده نا آگاه ودولت مردان بی تدبیرو

 

گرحکم کنند که مست گیرند                     درشهر هر آنکه هست گیرند

این چند نکته

بعد از غیبت چندروزه ازاین دنیای مجازی به علت مشغله کاری بالاخره فرصتی شد تا دوباره بتونم چیزهایی رابنویسم.اگرچه کمی خواننده وقالب تکراری وبلاگ برای خود من هم خسته کننده شده وامیدوارم بتونم باتغییرات فنی این کمبودها راهم جبران

کنم.اضافه کردن بخش کتاب فعلا یکی از اولین اولویتهای من دراین صفحه است.

دراین مدت فکر می کنم اتفاقات زیادی افتاده که ارزش نوشتن حداقل دوسه خط موضع گیری رادارداما"مهمترین ها" ازنظر من:

 

1

دستگیری ((رامین جهانبگلو)):روشنفکر وفیلسوف ایرانی به جرم (ونه حتی اتهام)جاسوسی!!

برای من جدا ازکتابهای مفیدی نظیر(ماومدرنیته)ومصاحبه بافیلسوفان معروف دنیا وحتی دعوت از فیلسوف پراگماتیستی نظیر "ریچارد رورتی"٬جالبترین خاطره به مصاحبه دکتر باروزنامه "یاس نو"مربوط می شود مصاحبه ای که به مناظره غیرمستقیم بین او ودکتر سروش منجر شد وسوژهای برای موضع گیریهای سایر نویسندگان وروشنفکران ایرانی درحول موضوع ((روشنفکری دینی ))بدل گردید

دستگیری روشنفکری نظیر جهانبگلو (که کمتر درزمینه های سیاسی چهره میشد)حکایت از بازتولید پروژه جدیدی ازتحدیدها داردکه از ذهن روان پریش جماعت درتوهم "توطئه"صادرمی گردد.هر چند "لیبرال منشی"دکتر جهانبگلو با نوعی خط کشی سیاسی دراردوگاه اصلاح طلبان دراین سالها سنجش گردیده است اما بااینهمه "اجماع" مناسب می تواند ادعای دموکراسی خواهان صلح طلب رادر آزمونی واقعی به محک بگذارد.

 

 

2

نامه "الهام بخش "احمدی نژاد به بوش :

ساده انگاری مناسبات جهانی درپیوند باساده سازیهای "خودمانی"اینبار به خلق شاهکاری دیگر منجر گردید .نامه ای که قرار بود "مناسبات"بین المللی رادرحول پرونده هسته ای ایران تحت الشعاع قراردهد عملا به ضد خود بدل گردید.

اگرچه "شوی "تبلیغاتی صداوسیما ایران سعی درنوعی بزرگ جلوه دادن این اقدام نمودامارسانه های جهانی عکس العملی متفاوت رادراین زمینه نشان دادند...

 

3

امنیتی تر شدن فضای دانشگاهها:

احضار متناوب دانشجویان به کمیته انضباطی ٬لغومجوزسخنرانی ها وحتی برنامه های هنریدرکنار ردصلاحیت گسترده فعالین دانشجویی درانتخابات انجمن های اسلامی وصنفی حکایت از زمینه سازی درایجاد اختناق شدید دردانشگاه ها دارد گواینکه "نسیم مهرورزی "شروع به وزیدن گرفته است.دانشگاه های همدان ٬اهواز ومازندران ازجمله این دانشگاه هاست که البته با عکس العمل هایی از سوی دانشجویان نیز روبرو گردیده است .سرکوب فعالین دانشجویی این بار بسیارشدیدتر  صورت می گیرد چه آنکه فقدان مطبوعات آزاد که انتقال دهنده واقعیت های این حوزه ها باشد عملا به وقیح تر شدن سرکوب کنندگان منجر گردیده است.

 

4

سالروز "دوم خرداد":

از تمامی حکایتهای تلخ فوق که بگذریم طعم "گس"(اگر نگوییم شیرین)روزهایی نه چندان دور از روزهای خوش !!اصلاحات درسالروز 2 خرداد جالب می باشد.

دوم خرداد فارغ از میزان خیر وشر بودنش تحقیقا به نمادی درسالهای اخیر بدل گردیده است .گره خوردن این روز درتمامی تحلیلها به سرآغاز فصلی نوین لااقل درحوزه "خواستها" امری است که غیرقابل کتمان می باشد. برای هم سن های من بیتردید این روز از معنایی دوچندان برخوردار است .شاید پیوند نخستین روزهای

بلوغ سیاسی (در قالب رای دهنده*)باانبوه شعارهای ملون نظیر جامعه مدنی وآزادی بیان و... ناخواسته نسلی بالنسبه سیاسی رابار آورده بود که می خواستند با نقد عملکردپدرانشان به خواست تاریخی این سرزمین جامه عمل بپوشاند اما نااهلی رفیق ونامردی رقیب به آنی انجامید که بیان کردنش تکراری بیهوده می انگارد .سخن از این روزهای "گس "رابه نوشتاری دیگر واگذار می کنم.